KAISER-SIECIÓWKA ROZRYWKOWA = KAISER-PANORAMA (KALENDARIUM CODZIENNOŚCI)

Jeszcze w odniesieniu do Kaiser-Automat, czyli Kaiser-sieciówki (kolejny) ciąg dalszy. Dotyczący jednak innej Kaiser-atrakcji pod adresem Breitestrasse 6 – była nią Kaiser-Panorama, także „sieciówka”, acz nie restauracyjna, ale rozrywkowa, wzorowana na fotoplastykonach Augusta Fuhrmanna. Takie salony stereoskopowe stanowiły jedną z rozrywek w ostatniej ćwierci XIX w., z czasem doskonalone i przekształcone w fotoplastykony.  

AUGUST FUHRMANN (1844-1925) z Berlina uznawany jest za twórcę fotoplastykonu. W latach 80. XIX w. udoskonalił starszą konstrukcję „salonów stereoskopowych”. Był on pomysłodawcą i potentatem w kwestii wypożyczania przezroczy stereoskopowych – dla 250 europejskich fotoplastykonów oferował ich ponad 150 tys. 
Dla uzyskania nowych obrazów Fuhrmann organizował podróże fotografów po świecie, gromadził dokumentację ważnych wydarzeń bieżących. Zadaniem Kaiser-Panoramy Fuhrmanna było popieranie interesów Ojczyzny i pobudzanie patriotyzmu. Zdjęcia miały eksponować potęgę imperium, a podczas I wojny światowej stanowiły dla Niemiec i Austrii narzędzia propagandy.
Po upadku Cesarstwa Niemieckiego Fuhrmann przemianował swoje Kaiser-Panorama na Welt-Panorama (Panorama Światowa). Pierwszą swoją Kaiser-Panorama Fuhrmann otworzył we Wrocławiu w 1880 roku.

Kaiser-Panorama Fuhrmanna, około 1880 roku,
za: https://pl.wikipedia.org/wiki/Fotoplastykon#/media/File:
August_Fuhrmann-Kaiserpanorama_1880.jpg

FOTOPLASTYKON – protoplasta kinematografu. Stanowiący formę rozrywki jarmarcznej „salon stereoskopowy” był złożony z 25 stereoskopów w wielobocznej obudowie. Skonstruowany został na terenie cesarstwa austro-węgierskiego w 1866 roku. Pierwowzorem było francuskie, przenośne urządzenie Szkło-Stereogram-Salon, do wieloosobowego oglądania zdjęć stereoskopowych, z 1856 roku. W latach 80. XIX w. konstrukcję tę udoskonalił wspomniany wyżej August Fuhrmann, który stworzył pierwsze panoptykony.

Rodzaj wędrownego fotoplastykonu stanie przed bramą Bydgoską,
Thorner Presse, XI 1889.

W Toruniu wędrowne przedsięwzięcia służące oglądaniu stereoskopowych fotografii o różnej tematyce przybywały z różnych miast i gościły w różnych miejscach, m.in. w domu dyrektora Banku Prowe (Rynek Nowomiejski 24), w restauracji Reichskrone przy Katherinenstr. 7 (ob. ul. św. Katarzyny).
Od schyłku lat 90. XIX w. przez kilka lat była czynna Kaiser-Panorama w Strzelnicy, w 1901 roku zapewne przeniesiona na Brombergerstr. 16-18 (ob. ul. Bydgoska). Fotoplastykony stanowiły także jeden z elementów oferty wędrownych „muzeów”-teatrów, jak w 1900 roku, na esplanadzie Bydgoskiej: Moskauer Panopticum, w trasie po Europie oraz Triumph-Photographie, gdzie do oglądania były tematy: „Panorama wojskowa z Chin”, „Wojna między Burami i Anglikami”, „Wystawa Światowa w Paryżu”. Wędrowne fotoplastykony stawały też w Viktoria Park.

Thorner Presse, XI 1908.

Najbardziej znana i najdłużej działająca toruńska Kaiser-Panorama (Rund-Panorama) mieściła się pod tym samym adresem, co wspomniana wcześniej restauracja Kaiser-Automat – przy Breitestr. 6, z osobnym wejściem od Maurerstr. (po 1920 roku zwanej też Murną, ob. ul. Podmurna) – co zawsze podkreślano. Pracowała tam co najmniej od 1906 roku. Warto wspomnieć, że w tym czasie torunianie znali już żywe fotografie (tj. filmy), przedstawiane w wędrownych teatrach świetlnych (pierwszy stały teatr świetlny uruchomiono w Toruniu w marcu 1907 roku; wcześniej stawały tu efemeryczne, czyli wędrowne, teatry żywych fotografii, zob. tu oraz tutaj).

Thorner Presse, IV 1908.

Thorner Presse, VI 1908.

Program toruńskiego fotoplastykonu był często zmieniany. Pokazywano kolejne regiony i miasta Rzeszy, np. Berlin – ulice i place, pałac królewski, Kaiser Friedrich Museum, pomniki, scenki wojskowe (1908). Były podróże: po wschodniej i południowej Afryce, Alpy – piękne widoki górskie, hotele, alpejska kolej żelazna, Rzym i jego sztuka, Watykan i Papież Pius X, Kościół św. Piotra, Konstantynopol, Stambuł, podróż do Paryża – pałace, świątynie, bramy, Łuk Tryumfalny, gdzie w 1871 roku defilowały nasze (tj. niemieckie) wojska, widoki miast Rzeszy nad Renem – w częściach. Prezentowano obrazy z miasta Nowy Jork – ogromne kontrasty, dzielnica milionerów – 5th Avenue, Brodway, Brooklyn, Coney Island, wyjątkowe krajobrazy, jak np. zimowe ujęcie wodospadu Niagara itd.

Thorner Presse, XI 1908.

W 1908 roku Rund-Panorama była całkowicie oddzielona od Kaiser-Automat i miała własną kasjerkę. Choć był to już okres pierwszych kin stałych w Toruniu (o czym było trochę w toruniarni...), przedsięwzięcie wciąż cieszyło się zainteresowaniem torunian.

Dziś najstarszy w Polsce zachowany fotoplastykon,
z 1905 roku – wciąż czynny – służy widzom w Warszawie
(pod opieką Muzeum Powstania Warszawskiego).
Pokazy stereoskopowych zdjęć można obejrzeć
w oficynie kamienicy w Alejach Jerozolimskich 51.

KAISER-AUTOMAT – SIECIÓWKI CIĄG DALSZY (KALENDARIUM CODZIENNOŚCI)

Na początku lutego Szymon Spandowski pisał (jak zwykle ciekawie) o pierwszej w Toruniu restauracji automatycznej, a na dodatek będącej elementem Kaiser-„sieciówki” (jak dziś byśmy ją nazwali). Artykuł został zilustrowany kapitalną pocztówką ze zbioru Piotra Kożurno, ukazującą wnętrze Kaiser-Automat. Można to zdjęcie obejrzeć, podobnie jak wiele innych ciekawych torunianów (i nie tylko), w Bibliotece Kolekcji Prywatnych.

Tu nie ilustracje, ale kilka wycinków z niemieckiej prasy - o asortymencie oferowanym w Kaiser-Automat, o atrakcjach dodatkowych tamże: elektrycznym pianinie, pokoju bilardowym.

Thorner Presse, 13.01.1906

Thorner Presse, 13.04.1906

Thorner Presse, 19.12.1907

Thorner Presse, 18.06.1910

Thorner Presse, 13.03.1907

Warto dodać, że elektryczna restauracja Kaiser-Automat, choć już pod inną nazwą – Automat, funkcjonowała także po powrocie Torunia do Macierzy (na pewno jeszcze na początku lat 20., co najmniej do 1923 roku).

Thorner Zeitung, 23.04.1922.
Charakterystyczny dopisek z polską nazwą ulicy (to już rok 1922).

W 1932 roku, w księdze adresowej Torunia, lokal figuruje w spisie ogólnym (na początku) jako Automat, ale dalej pod tym adresem wymieniona jest kawiarnia i cukiernia pod nazwą Udziałowa, należąca do Antoniego Stawskiego. W księdze adresowej z 1936 roku pod adresem ul. Szeroka 6 figuruje lokal Bałtyk, tego samego właściciela. 

za: www.celwpodrozy.pl

Tu powojenna dygresja – nie tylko najstarsi torunianie pamiętają, że w czasach PRL-u w tej kamienicy ulokowano pokazowy sklep z artykułami dla dzieci. Wnętrze Domu Dziecka otrzymało dekorację malarską i płaskorzeźbioną (wnętrze i elewacje) – ta druga, we wnętrzu, została zniszczona w 2014 roku. Dzięki interwencji Cezarego Lisowskiego i społecznej reakcji miłośników zabytków ta dewastacja nie dosięgła malowidła. Płaskorzeźby zaraz po skuciu zostały... odtworzone – bez komentarza.

za: httpswww.tumblr.comsearchp%C5%82askorze%C5%
BAba- tumblr_n6r2olQBi61txkwtuo1_500

Oprócz lokalu przy Breitestr. / Szerokiej 6 był jeszcze jeden Automat, o czym Szymon Spandowski wspomniał, ale już bez podawania szczegółów. Postanowiłam więc ten wątek poszerzyć na tyle, na ile pozwalają mi zgromadzone drobiazgi ze starych niemieckich gazet.

Odnalezione przeze mnie informacje o Rathaus-Automat są skromne, ale istotne o tyle, że pozwalają określić lokalizację tej restauracji, kolejnej typu „automat”, i przybliżony (choć zapewne niepełny) czas jej funkcjonowania. Rathaus-Automat zapraszał torunian do lokalu w kamienicy na rogu Rynku Staromiejskiego i Culmerstr. (ob. ul. Chełmińska 2), co najmniej od grudnia 1910 roku do marca 1914 roku.

Skoro ul. Chełmińska 2,
to tutaj rezydował Rathaus-Automat początku XX w. ...,
za: www.fotopolska.pl

...a tak wyglądał ten lokal w okresie międzywojennym,
za: www.fotopolska.pl

Mam nadzieję, że tę szczątkową wiedzę uda się poszerzyć :-) , może z pomocą Państwa?

Thorner Presse, 10.12.1910

Thorner Presse, 25.12.1910

  

Thorner Presse, 22.01.1911

W grudniu 1910 roku restauracja zachwalała obfitą kartę dań, bogaty wybór mocniejszych trunków. W kolejnych reklamach polecano: kawę, herbatę, bulion, ciasta i torty, kanapki, piwa, wina, likiery, zupy; kuchnia na zimno i na gorąco – wszystko oczywiście w przystępnych cenach.

Thorner Presse, 21.10.1913

Thorner Presse, 30.01.1914

Z reklamy prasowej ze stycznia 1914 roku dowiadujemy się, że właścicielem lokalu, funkcjonującego na parterze i piętrze domu przy Culmerstr. 2, był Robert Küssner, wcześniej prowadzący przez wiele lat podobny interes w Bydgoszczy. Küssner polecał swój przybytek jako restaurację familijną.  

CDN.

TYPO-LITERO-MIŁOŚNICY – STOSUJCIE TYLKO FARBY GRAFICZNE TORUŃSKIEJ ATRY!

Kolejny rarytas|(ik) reklamowy to książeczka dotycząca wyrobów Toruńskiej Fabryki Farb Graficznych Atra. Wydana dla ułatwienia współpracy fabryki wydawnictw z drukarniami. (…) Przy wzorach farb podano następujące cechy: światłotrwałość, stopień krycia i odporność na alkalie.

W grupie wymienionych tu środków pomocniczych do farb offsetowych jest m.in. specyfik o nazwie „Toruń” – to płyn antyschnący nr 839. To bardzo wygodny środek pozwalający uniknąć codziennego mycia walców przed zakończeniem pracy. kilka kropel tego płynu roztartego na walcach utrzymuje świeżość farby. Przed ponownym drukiem wystarczy przepuścić przez maszynę kilka arkuszy makulatury dla odciągnięcia farby z wałków.

Inna reklama Atry - tutaj.

Atra (zał. 1922) przy ul. Chrobrego 101/107 to pierwszy zakład w mieście pobudowany od podstaw po powrocie Torunia do Macierzy.