RYSUNKI ZE STAREJ KOLEKCJI = NOWA KSIĄŻKA

Nowa pozycja = obowiązkowa
w biblioteczce każdego toruniofila!

Co do treści – gwarancję jakości daje duet autorów o nazwisku znanym w historyczno-sztucznym świecie. Teresa i Jacek odszukali, przeanalizowali i opisali kilkadziesiąt rysunków i rycin ze zbioru pastora Haselaua, czyli „dwa w jednym” (posługując się slangiem reklamy 😉) = oprócz katalogu dzieł plastycznych dali przyczynek do wiedzy na temat toruńskiego kolekcjonerstwa XVIII i XIX w. A w tej kwestii jest jeszcze sporo do zrobienia.

Dla zachęty kilka ilustracji z książki –  wszyscy poznają?
(+ moje dodatki = edu-uzupełnienia 😊)

Ambona z kościoła
staromiejskiej gminy ewangelickiej
(ob. Jezuitów).

Niżej = zegar kazalnicowy (1757 r.) z tegoż kościoła
i tej ambony,
służący do odmierzania czasu kazania
(Muzeum Okręgowe w Toruniu).

za:
http://kujawsko-pomorskie.ngo.pl/wiadomosc/357057.html

Chrzcielnica z kościoła j.w.

Niżej wnętrze kościoła z lat 40. XX w.,
z chrzcielnicą przed ołtarzem
(jeszcze niżej zbliżenie).
Czasza chrzcielnicy obecnie jest
w zbiorach Muzeum Okręgowego.
Fot. ze zbioru Marii Błęckiej.

Studnia Kopernika
w wersji rysunkowej
z kolekcji pastora Haselaua.

Niżej - w wersji ryciny z 2 połowy XIX w.,
za: KPBC

POLIGON ARTYLERYJSKI (SERIA PODGÓRZ)

Pocztówka z poligonu, wyd. Carl Bonath.
Archiwum Państwowe w Toruniu.

Toruński (a właściwie podgórski) poligon artyleryjski należy do najstarszych w Polsce i Europie. Stanowił nie tylko ważną część Twierdzy Toruń, ale swego rodzaju „miasto w mieście” – z zabudową i wyposażeniem forteczno-wojskowym, łącznie z infrastrukturą: techniczną, transportową, komunikacyjną, społeczną. Dzieje poligonu wciąż kryją liczne zagadki i historie nieodkryte.

Projekt wieży wodnej
(która tak wygląda dziś...).
Archiwum Państwowe w Toruniu.

Pocztówka, murowana zabudowa poligonowa
(były i baraki z blachy, dla szeregowców, zob. pierwsza il.).
Archiwum Państwowe w Toruniu.

To „miasto w mieście” stanowiły nie tylko budowle wojskowe: forty Twierdzy Toruń, schrony, hala balonowa, wartownia z aresztem, drogi, kolej do składów amunicji (bocznica kolejowa z Czerniewic) i kolejka wąskotorowa w głąb poligonu, stacja przeładunkowa między nimi (nieopodal fortu kolejowego), ale także: magazyny, warsztaty, stajnie, łaźnie, szpital, poczta, hotele i restauracje, budynki pomocnicze, a nawet o charakterze kulturalnym: kasyno, muszla koncertowa. Przy miasteczku poligonowym lokowały się zakłady usługowe i rzemieślnicze, np. fotografowie (m.in. Carl Bonath, zob. tutaj).

Poligon wciąż czeka na kompleksowe opracowanie…

Tak zwana "dudniąca / grzmiąca" pocztówka,
z artylerzystami w akcji.
Archiwum Państwowe w Toruniu.

WYCIĄG Z REGULAMIN OBOZU POLIGONU ĆWICZEBNEGO C. W. ARTYLERII, 1935 (fragmenty)

Poruszono w nim podstawowe zagadnienia: 1/ przeznaczenie, obszar i charakter poligonu, 2/ podział poligonu, drogi, 3/ kwestie ogólne (m.in. eksploatacja gospodarcza, zakazy: prowadzania ćwiczeń na gruntach prywatnych, niszczenia i wstępu do urządzeń stałych, ruszania niewybuchów; system zawiadamianie władz cywilnych, tablice ostrzegawcze), 4/ przepisy policyjne, 5/ przepisy przeciwpożarowe, 6/ dzierżawy, 7/ dozór i dyżur telefoniczny, stróże poligonowi.

(…) Jako sygnał ostrzegawczy przy strzelaniach nocnych służą ponadto światła ostrzegawcze czerwone na hali balonowej na Podgórzu, na warowni Kniaziewicza, na rogatkach przy drodze Warszawskiej, Wódek i Popiołowej, oraz na wieży Sygnałowej i Warszawskiej światła białe względnie czerwone.

(…) Dzierżawca łomu metalowego na poligonie i jego personel musi być zaopatrzony w osobiste przepustki według zarządzeń Komendanta Obozu Ćwiczebnego. To samo dotyczy dzierżawców pastwisk, zbieraczy chrustu, grzybów, jagód itp.

(…) Osoby napotkane na bezprawnem /bez opłaconej przepustki/ zbieraniu łomu metalowego, chrustu, grzybów, jagód itp. podlegają przetrzymaniu jako podejrzani o przywłaszczenie mienia państwowego.

(…) W myśl odnośnych rozporządzeń M.S. Wojskowych zostaje rokrocznie wydzierżawione prawo eksploatacji poligonu odnośnie zbierania odłamków i resztek po pociskach, pozostałych po strzelaniu. Prawo posiada jedynie dzierżawca, który ma obowiązek zasypywania lejów z następnym zasianiem tych miejsc trawą.

(…) Do ochrony majątku skarbowego na poligonie /gruntów i wszelkich obiektów i urządzeń technicznych itp./ posiada Komenda Obozu Ćwiczebnego po trzech stróży poligonowych, rozmieszczonych w miejscowościach: Glinki, Stanisławowo-Poczałkowo i przy strzelnicy piechoty Rudak. Do stróża poligonowego w Stanisławowie-Poczałkowie istnieje stałe połączenie telefoniczne przez centralę Podgórz.
(Regulamin... ze zbiorów Archiwum Państowego w Toruniu.)

CZY WIESZ, ŻE?

Nazwy wojskowych dróg na poligonie: Droga Popiołowa, Droga Wodecka, pochodzą od nazw nadleśnictw na tym terenie, odpowiednio: Popioły oraz Wodeck, Wodek, Wódek.
Droga Warszawska zaś prowadziła ze Stawek do przejścia granicznego we wsi Pieczenia (Pieczonka). Zob. też "szlakiem poligonowych widm".

Pozdrowienia z poligonu.
Archiwum Państwowe w Toruniu.

Dla Twierdzy Toruń pracowała cegielnia w Piaskach (ul. Poznańska – Armii Ludowej – Idzikowskiego). Później był tu tartak, a w latach II wojny światowej – obóz dla wywiezionych na roboty mieszkańców terenów podbitych: Francuzów, Ukraińców, Słowaków, Czechów. Dziś jest tu osiedle mieszkaniowe, tzw. Nowy Podgórz. 

PODGÓRSKIE POMNIKI (SERIA PODGÓRZ)

Dwie epoki – dwóch bohaterów – dwa upamiętnienia: co łączy Pruskiego Wojaka oraz Marszałka Józefa Piłsudskiego?

Pomnik przed browarem.
Zbiory prywatne.

Idea wzniesienia pomnika Pruskiego Wojaka, ku czci poległych w wojnach prusko-austriackiej (1866) i francusko-pruskiej (1870-1871), powstała w 1907 roku, wraz z wzniesieniem reprezentacyjnego gmachu ratusza i porządkowaniem przestrzeni Rynku. Monument miał być gotowy na Sedanfest 1908 roku i ustawiony przed zabudowaniami browaru Thomsa. 

Po 1920 roku Wojaka spotkał los podobny do tego, jakiego doświadczyły polskie pomniki w roku 1939 – został zdemontowany. Sam cokół podgórzanie chcieli wykorzystać na pomnik… Zygmunta III Wazy, który nadał Podgórzowi prawa miejskie (pomysł niezrealizowany).

Na pocztówce z podgórskim browarem
widać cokół pomnika z początku XX w.
(z prawej, obok drzewa),
ale zapewne już bez figury (?).
Zbiory prywatne.

Ostatecznie kruszec z figury został użyty do wykonania pamiątkowej tablicy Marszałka Piłsudskiego, na fasadzie ratusza (1936). Nie przetrwała ona wojennej zawieruchy.

Warto przypomnieć, że w Toruniu wzniesieniu pomnika Piłsudskiego towarzyszyły awantury w łonie władz miasta (zdominowanych przez przedstawicieli endecji) oraz polityczne reperkusje. Ostatecznie monument Marszałka wzniesiono na terenie wojskowym (1928 – 10-lecie niepodległości) na pl. św. Katarzyny, przed koszarami 63. Toruńskiego Pułku Piechoty. Pomnika pilnie strzeżono: …ku niemałemu zdziwieniu przechodniów pełni [tu] służbę posterunek wojskowy z karabinem. (...) Dostęp do pomnika zamknięto półkolistym jakby płotem, najeżonym ostrzami kołków żelaznych, jakich się używa do budowy zasieków z drutu kolczastego do osłony okopów na froncie... (O kilku formach upamiętnienia Marszałka zob. w moim Toruniu między wojnami 1920-1939. Opowieść o życiu miasta, Łódź 2011).

Marszałek Piłsudski pośmiertnie otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Torunia.

Nazwisko Marszałka pojawiało się w Toruniu przy okazji „nazywania imieniem” ważnych miejsc czy inwestycji. Tak było w przypadku nowo wzniesionego mostu drogowego przez Wisłę: Zarząd Miasta zasugerował nazwę Most 700-lecia, Rada Miejska – Most Wolności, a Województwo – imię Marszałka Piłsudskiego. Imię Piłsudskiego nadano koszarom (między ulicami: Dąbrowskiego, Jagiellońska, Dobrzyńska, Wały gen. Sikorskiego), Domowi Społecznemu (ul. Mickiewicza 2/4), Muzeum Ziemi Pomorskiej (ul. Chopina).

CZY WIESZ, ŻE?

Zapewne i podgórzanie obchodzili takie święta, jak: Sedanfest, Sedantag (niem. Święto Sedanu, Dzień Sedanu) oraz Kornblumentag (Dzień Bławatka).

W Podgórzu imieniem Marszałka Piłsudskiego nazwano ulicę prowadzącą na poligon (ob. ul. Drzymały), nieopodal ratusza, na fasadzie którego ulokowano tablicę pamiątkową Marszałka. A także park miejski (przy ob. ul. Parkowej) - jeszcze za życia Marszałka.W Toruniu ul. Piłsudskiego nie było.

Ofiary wielkiego wybuchu trotylu 24 stycznia 1945 roku upamiętniono dopiero w 2011 roku (kamień pamiątkowy przy ul. Poznańskiej, w miejscu Browaru Pomorskiego). Dziś to drugi pomnik w Podgórzu, obok nowej wersji tablicy Marszałka Piłsudskiego (2006).